ස්වභාවධර්මය

දළ වශයෙන් අයර්ලන්තය තරම් විශාල මේ දූපතේ ශ්‍රී ලංකාව අසාමාන්‍ය ස්වභාවික පරිසර විවිධත්වයක් රඳවාගෙන සිටී. එක් දිනක රිය ගමනකින් වෙරළේ කඩොලාන වැටුණු කලපුවල සිට මධ්‍යම කඳුකරයේ වලාකුළු වනාන්තර දක්වා යා හැකි අතර, අතරමගදී කුළුබඩු වතු, ගංගා ඩෙල්ටා සහ පුරාණ වැව් හමු වේ. භූ දර්ශන මෙසේ එක තැනකට රැස්ව තිබීමත්, ආසියාව සහ ඉන්දියන් සාගරය අතර ජෛව භූගෝලීය හන්දියක දූපත පිහිටා තිබීමත් නිසා ස්වභාවවේදීන්ට, වනජීවී ඡායාරූප ශිල්පීන්ට සහ එළිමහනේ කාලය ගත කිරීමට කැමති ඕනෑම කෙනෙකුට මෙය ලොව වඩාත්ම ඵලදායී ගමනාන්තවලින් එකකි.

ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වය මෙතරම් විශිෂ්ට වන්නේ ඇයි?

ශ්‍රී ලංකාව අයත් වන්නේ බටහිර ඝාට්–ශ්‍රී ලංකා ජෛව විවිධත්ව උණුසුම් කලාපයට වන අතර, එය ගෝලීය වශයෙන් පිළිගත් උණුසුම් කලාප 36න් එකකි. වසර මිලියන ගණනක් තිස්සේ දූපත සාපේක්ෂව හුදකලාව පැවතීම නිසා විශේෂ ස්වාධීනව පරිණාමය වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ආවේණිකත්වය ඉහළ මට්ටමක පවතී: සපුෂ්ප ශාකවලින් සියයට 26ක් පමණ, ගොඩබිම් ක්ෂීරපායීන්ගෙන් අඩකට වඩා සහ උභයජීවීන්ගෙන් සැලකිය යුතු කොටසක් පෘථිවියේ වෙන කිසිම තැනක හමු නොවේ.

ප්‍රධාන ආවේණික ක්ෂීරපායීන් අතර ශ්‍රී ලංකා කොටියා (Panthera pardus kotiya), ශ්‍රී ලංකා අලියා (Elephas maximus maximus) සහ කළු වඳුරා වේ. කුරුල්ලන් අතර දූපතේ ආවේණික විශේෂ 34ක් පමණ සිටින අතර, කැහිබෙල්ලා, වත රතු මල් කොහා සහ ජාතික පක්ෂියා වන වල් කුකුළා ඊට අයත් වේ. පක්ෂි නරඹන්නන්ට, දූපතේ වනාන්තර සෑම උන්නතාංශයකම පාහේ ඉවසීමට ප්‍රතිඵල ලබා දෙයි.

වනජීවීන් සඳහා වඩාත් වැදගත් ජාතික වනෝද්‍යාන සහ රක්ෂිත මොනවාද?

ශ්‍රී ලංකාවේ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ ජාලය දූපතේ ගොඩබිමෙන් සියයට 30ක් පමණ ආවරණය කරන අතර, එය නිවර්තන රටවල් කිහිපයකට පමණක් ළඟා කරගත හැකි අගයකි. මෙම වනෝද්‍යානවල ස්වභාවය එකිනෙකට බෙහෙවින් වෙනස් ය.

• යාල ජාතික වනෝද්‍යානය — වැඩිම දෙනෙක් නරඹන වනෝද්‍යානය; වන කොටි ඝනත්වය ලොව ඉහළම අගයන්ගෙන් එකක් ලෙස ප්‍රසිද්ධ අතර, අලින්, වලසුන් සහ කලපු දිගේ බහුල කුරුලු ජීවිතයද මෙහි දැකිය හැකිය.
• උඩවලව ජාතික වනෝද්‍යානය — ජලාශයක් කේන්ද්‍ර කරගත් මේ වියළි කලාපීය වනෝද්‍යානයේ වසර පුරා විශ්වාසයෙන් අලින් දැකිය හැකි අතර, අනාථ අලි පැටවුන් සඳහාම වෙන් වූ ඇත් අතුරු සෙවණද මෙහි පිහිටා ඇත.
• විල්පත්තු ජාතික වනෝද්‍යානය — වර්ගඵලය අනුව ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම වනෝද්‍යානය; විල්ලු නමින් හැඳින්වෙන ස්වාභාවික විල් ජාලය කොටියන්, වලසුන් සහ ජල පක්ෂීන් ආකර්ෂණය කරන අතර, යාලට වඩා මෙහි පැමිණෙන සංචාරකයන් ගණන බෙහෙවින් අඩුය.
• හෝර්ටන් තැන්න ජාතික වනෝද්‍යානය — 2,100 m පමණ උසින් පිහිටි කඳුකර තණබිම් සානුවක්; ගෝනුන්, ආවේණික කුරුල්ලන් සහ ලෝකාන්තය නමින් හැඳින්වෙන ප්‍රපාත මුදුනේ පිහිටි විස්මිත දර්ශන ස්ථානය මෙහි ඇත.

මෙම ප්‍රධාන වනෝද්‍යානවලට අමතරව, උඩවලව අසල ඇත් අතුරු සෙවණ වන අලින් සඳහා පුනරුත්ථාපන වැඩසටහනක් පවත්වාගෙන යන අතර, ශ්‍රී ලංකාවේ සංරක්ෂණ කටයුතු පිළිබඳ විනිවිද පෙනෙන කවුළුවක් නරඹන්නන්ට ලබා දෙයි.

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය යනු කුමක්ද, එය වැදගත් වන්නේ ඇයි?

සිංහරාජ වන රක්ෂිතය ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිරිව ඇති අවසාන විශාල ප්‍රාථමික පහතරට වැසි වනාන්තර භූමිය මෙන්ම UNESCO ලෝක උරුමයකි. දූපතේ නිරිතදිග තෙත් කලාපයේ පැතිරී ඇති මෙම වනයට ශ්‍රී ලංකාවේ ඉහළම වර්ෂාපතන ප්‍රමාණවලින් එකක් ලැබෙන අතර, එමගින් අසාමාන්‍ය ලෙස සංකීර්ණ, ඝන වියනක් සහිත වනාන්තරයක් පෝෂණය වේ. සිංහරාජයේ ආවේණික ගස්වලින් සියයට 60කට වඩා හමු වන්නේ මෙහිය. මෙම රක්ෂිතය පක්ෂි නරඹන්නන් අතර ප්‍රසිද්ධ වන්නේ එහි මිශ්‍ර විශේෂ ආහාර රංචු නිසාය: අලුයම වියන හරහා එකට ගමන් කරන විශේෂ 10 සිට 20 දක්වා වූ කණ්ඩායම්.

සිංහරාජය සාමාන්‍ය අර්ථයෙන් ජාතික වනෝද්‍යානයක් නොවේ: වාසස්ථානය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා පිවිසීම පාලනය කර ඇති අතර නරඹන්නන් ගණන අඩුවෙන් තබා ඇත. එය ගවේෂණය කිරීමේ සාමාන්‍ය ක්‍රමය නියමිත මංපෙත් දිගේ මාර්ගෝපදේශකයෙකු සමඟ පා ගමනකි; බොහෝ විට මේවා ආරම්භ වන්නේ කුඩාව හෝ පිටදෙණිය ගම්මානයෙනි.

සංචාරකයන්ට ගවේෂණය කළ හැකි වෙනත් වනාන්තර පරිසර පද්ධති මොනවාද?

වඩාත්ම ප්‍රසිද්ධ සිංහරාජය වුවත්, ශ්‍රී ලංකාවේ සොයා යාමට වටින තවත් වන රක්ෂිත කිහිපයක් තිබේ.

• මාකඳාව වැසි වනාන්තරය — කැළණි ගඟ අසබඩ කිතුල්ගල ආසන්නයේ පිහිටි මේ තෙත් කලාපීය වනයට දවසේ සංචාරකයන්ට පිවිසිය හැකි අතර, ආවේණික කුරුල්ලන් දැකීමට හොඳ ප්‍රදේශයකි. මෙම ගඟම සැඩ දිය පහරේ පාරු පැදීමේ මධ්‍යස්ථානයක්ද වේ.
• කන්නෙලිය වන රක්ෂිතය — දකුණු තෙත් කලාපයේ කන්නෙලිය-දැඩියගල-නාකියාදෙණිය වන සංකීර්ණයේ කොටසකි; දිය ඇලි, ස්වාභාවික ගල් තටාක සහ දූපතේ උසම ගස් කිහිපයක් මෙහි ඇත.
• වලාකුළු වනාන්තර මධ්‍යම කඳුකරයේ — නකල්ස් සහ පිදුරුතලාගල ඉහළ බෑවුම් සහ හෝර්ටන් තැන්න අවට භූමිය ඝන පාසි, අපිශාක ඕකිඩ් සහ නොකඩවා පවතින මීදුමෙන් සංලක්ෂිත කඳුකර වලාකුළු වනාන්තර පෝෂණය කරයි.

තෙත්බිම් සහ ජල මාර්ග ශ්‍රී ලංකාවේ වනජීවීන්ට උපකාරී වන්නේ කෙසේද?

ශ්‍රී ලංකාවේ ගංගා සහ තෙත්බිම් පාරිසරික වශයෙන් එහි වනාන්තර තරමටම වැදගත් ය. දූපතේ ඝන ගංගා ජාලයක් ඇත — මහවැලි, කැළණි, කළු සහ වලවේ විශාලතම ඒවා අතර වේ — එමෙන්ම ශිෂ්ටාචාරයේ සහස්‍ර දෙකක කාලය තුළ ඉදි කළ පුරාණ වාරි වැව් දහස් ගණනක්ද ඇත. මිනිසා තැනූ මෙම ජලාශ ප්‍රායෝගිකව වනජීවී අභයභූමි ලෙස ක්‍රියා කරන අතර, ජල පක්ෂීන්, කිඹුලන් සහ දිය බීමට එන අලින් ආකර්ෂණය කරයි.

බලපිටිය අසල මාදු ගඟ මෝය දූපතේ ඇති වඩාත්ම ඵලදායී තෙත්බිම් අත්දැකීම්වලින් එකකි. යාන්ත්‍රික බෝට්ටුවකින් යන මාදු ගඟ සෆාරිය කඩොලාන දූපත් අතරින් දිවෙන වංගු සහිත ජල මාර්ග ජාලයක් හරහා ගමන් කරන අතර, කබරගොයන්, බමුණු පියාකුස්සන් සහ ජල මායිමේ වැඩෙන කුරුඳු ගස් දැකීමට අවස්ථාව ලැබේ. මෙම මෝය ජාත්‍යන්තර වැදගත්කමක් ඇති Ramsar ලැයිස්තුගත තෙත්බිමකි.

කැපී පෙනෙන වෙනත් තෙත්බිම් අතර කොළඹට උතුරින් පිහිටි මුතුරාජවෙල වගුරු බිම — රටේ විශාලතම පීට් වගුරු බිම — සහ හලාවත සහ පුත්තලම අතර ආනවිලුන්දාව තෙත්බිම් අභයභූමිය වේ; නැගෙනහිර ආසියානු–ඕස්ට්‍රලේසියානු පියාසර මාර්ගයේ සංක්‍රමණික ජල පක්ෂීන්ට එය ඉතා වැදගත් වාසස්ථානයකි.

වෙරළ දිගේ සංචාරකයන්ට හමු විය හැකි මුහුදු ජීවීන් මොනවාද?

ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළ තීරය 1,340 km පමණ දිගින් යුක්ත වන අතර, කොරල් පර, මුහුදු තෘණ බිම් සහ විවෘත සාගරය එහි ඇතුළත් වේ; ඒ සෑම එකක්ම වෙනස් ජීවී ප්‍රජාවන් පෝෂණය කරයි. දූපත පිහිටා ඇත්තේ තල්මසුන්ගේ සංක්‍රමණ මංපෙතක් දිගේ වන අතර, සමය අනුව මිරිස්ස සහ ත්‍රිකුණාමලය අසල මුහුදේ නිල් තල්මසුන් නිතර දැකිය හැකිය. ස්පිනර් ඩොල්ෆින් බහුලව සිටින අතර, බොහෝ විට විශාල රංචු ලෙස බෝට්ටු අසලට පැමිණෙති.

ලොව මුහුදු කැස්බෑ විශේෂ හතෙන් පහක් ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළ තීරවල බිත්තර දමන අතර, ගල් කැස්බෑවා, දාර කැස්බෑවා, ඔලුගෙඩි කැස්බෑවා, පොතු කැස්බෑවා සහ බටු කැස්බෑවා ඊට අයත් වේ. කොස්ගොඩ සහ හික්කඩුව සංරක්ෂණ ව්‍යාපෘති මගින් බිත්තර විලෝපිකයන්ගෙන් ආරක්ෂා කර, බිහිවන පැටවුන් මුහුදට මුදා හරින කැස්බෑ තවාන් පවත්වාගෙන යයි. නිලාවේලි අසල පරෙවි දූපත හානි නොවූ කොරල් උද්‍යාන මතින් ස්නෝකලිං කිරීමට අවස්ථාව සලසයි; එහි කළු තුඩු කොරල් පර මෝරුන් සහ පොතු කැස්බෑවුන් සිටිති.

ක්‍රීඩා මසුන් ඇල්ලීමට කැමති අය සඳහා, වෙරළබඩ නගර කිහිපයකින් ගැඹුරු මුහුදේ මසුන් ඇල්ලීමේ කුලී බෝට්ටු පිටත් වන අතර, ශ්‍රී ලංකාවේ අක්වෙරළ ගැඹුරු ජලයේ කෙලවල්ලන්, වාහූ මාළුන් සහ කොප්පරා මාළුන් ඉලක්ක කරයි.

ශ්‍රී ලංකාවේ ස්වභාවික භූ දර්ශනයේ කුළුබඩු සහ තේ දරන ස්ථානය කුමක්ද?

ශ්‍රී ලංකාවේ කෘෂිකාර්මික භූ දර්ශන එහි වනාන්තර සහ වනෝද්‍යාන මෙන්ම ස්වභාවික අනන්‍යතාවේ කොටසකි. දූපත ලොව සිව්වන විශාලතම තේ නිෂ්පාදකයා වන අතර, දළ වශයෙන් 900 m සිට 2,200 m දක්වා මධ්‍යම කඳුකරය තේ වතුවලින් වැසී ඇත. නුවරඑළිය අවට ඇති හෝ Bluefield Tea Gardens වැනි ක්‍රියාත්මක වත්තක් නැරඹීමෙන්, මෙම කර්මාන්තය ආර්ථිකයට මෙන්ම කඳුකර පරිසරයටද හැඩය දුන් අයුරු පැහැදිලිව වැටහේ. සිලෝන් තේ නිෂ්පාදනය රඳා පවතින්නේ කඳුකරයට පමණක් ආවේණික උන්නතාංශය, වර්ෂාපතනය සහ උෂ්ණත්වයේ නිශ්චිත එකතුවක් මතය.

නිරිතදිග පහතරට ශ්‍රී ලංකාවේ වසර 2,000කට වඩා පැරණි කුළුබඩු වෙළඳාමේ හදවතයි. සැබෑ කුරුඳු (Cinnamomum verum) ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික වන අතර, දූපත තවමත් ලොව උසස් තත්ත්වයේ කුරුඳුවල ප්‍රධාන මූලාශ්‍රය වේ. ගාල්ල සහ මාතලේ ප්‍රදේශවල කුළුබඩු වතුවල කුරුඳු සමඟ ගම්මිරිස්, එනසාල්, සාදික්කා, කරාබු නැටි සහ වැනිලා වගා කරන අතර, වගාව මෙන්ම ඖෂධීය භාවිතයන්ද පැහැදිලි කරන මාර්ගෝපදේශක පා ගමන් ලබා දේ.

ස්වභාවධර්මය නැරඹීමට ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණීමට හොඳම කාලය කවදාද?

එක් හොඳම කාලයක් නැත — දූපතේ වෙනස් ප්‍රදේශවලට වෙනස් කාලවලදී බලපාන මෝසම් සමයන් දෙකක් ඇති නිසා, සමයන් සලකා ගමන් සැලැස්ම සකස් කරන්නේ නම් වසර පුරාම වනජීවීන් නැරඹිය හැකිය.

ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමාණය නිසා, හොඳින් සැලසුම් කළ ගමන් සැලැස්මකට එකම සංචාරයේදී, සතියක් තුළ වුවද, වියළි කලාපීය වනෝද්‍යානයක් සහ තෙත් කලාපීය වැසි වනාන්තරයක් යන දෙකම ඇතුළත් කළ හැකිය.

ශ්‍රී ලංකාව සංරක්ෂණය සහ පරිසර සංචාරක කර්මාන්තය දෙස බලන්නේ කෙසේද?

දූපතට වනජීවී ආරක්ෂණයේ දිගු සම්ප්‍රදායක් ඇත — ලොව ප්‍රථම වනජීවී අභයභූමියේ ගෞරවය සාමාන්‍යයෙන් හිමි වන්නේ ක්‍රි.පූ. 247 පමණ මිහින්තලේ අසල ආරක්ෂිත කලාපයක් පිහිටුවූ දේවානම්පියතිස්ස රජුටය. නූතන සංරක්ෂණය කළමනාකරණය වන්නේ වනජීවී සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව සහ වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව හරහා වන අතර, ජාත්‍යන්තර සංවිධානවල සහ වඩ වඩාත් ක්‍රියාශීලී වන දේශීය රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන ප්‍රජාවේ සහාය ඊට ලැබේ.

ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ අසබඩ ජීවත් වන ප්‍රජාවන්ට විකල්ප ජීවනෝපායක් ලෙස පරිසර සංචාරක කර්මාන්තය ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වී ඇත. සීගිරිය ගම්මානය වැනි ගමනාන්තවල ගම්බද අත්දැකීම් සහ මිදිගම පලතුරු ගොවිපොළ වැනි ක්‍රියාත්මක ගොවිපොළ සංචාරකයන්ට සාම්ප්‍රදායික ඉඩම් පරිහරණ ක්‍රම සමඟ සෘජුව සම්බන්ධ වීමට අවස්ථාව සලසයි. කිතුල් මැදීම — පැණි සහ හකුරු සෑදීම සඳහා කිතුල් ගසින් යුෂ ලබා ගැනීම — ගම්බද ප්‍රජාවන් අතර තවමත් ක්‍රියාත්මක එවැනි සම්ප්‍රදායකි; එය විශේෂ අත්දැකීම් හරහා නැරඹිය හැකිය.

ශ්‍රී ලංකාවේ ආරක්ෂිත ප්‍රදේශ කළමනාකරණය කෙරෙන්නේ IUCN මාර්ගෝපදේශ යටතේ වන අතර, ජාතික වනෝද්‍යාන කිහිපයක් Ramsar තෙත්බිම් හෝ UNESCO ජෛවගෝල රක්ෂිත ලෙස පිළිගැනීමට ලක්ව ඇත; ගෝලීය සංරක්ෂණ රාමු තුළ දූපතේ ස්ථානය එයින් පිළිබිඹු වේ.